AI-onzekerheid op het werk: wat het met werknemers doet

Er zijn ondertussen twee soorten verhalen over AI en werk. In het eerste verdwijnen er banen en wordt geteld hoeveel. In het tweede stijgt de productiviteit en wordt geteld hoeveel. Wat in beide ontbreekt is de laag ertussen: de mensen die vandaag gewoon aan het werk zijn, hun taken zien veranderen, en zich afvragen wat dat over een jaar of vijf voor hen betekent. Die laag is niet klein, en ze is meetbaar.

Het cijfer dat de meeste AI-verhalen missen

De intuïtie is dat vertrouwdheid geruststelt: wie met AI werkt, ziet vanzelf dat het een hulpmiddel is en wordt rustiger. De data zeggen het tegenovergestelde. In een Gallup-analyse van 9 september 2026, gebaseerd op vier meetrondes bij bijna 30.000 werknemersobservaties tussen 2023 en het eerste kwartaal van 2026, rapporteren werknemers die dagelijks of meermaals per week AI gebruiken ruim dubbel zoveel acute ontslagvrees als wie AI hooguit enkele keren per maand aanraakt. Het verschil liep in 2024 op tot 6,7 procentpunt. In het eerste kwartaal van 2026 zei 19 procent van alle bevraagde werknemers dat hun job waarschijnlijk of zeer waarschijnlijk binnen vijf jaar verdwijnt door AI.

De verklaring die de onderzoekers geven is nuchter en herkenbaar. Hetzelfde werktuig dat een taak sneller maakt, stelt ook de vraag of de persoon die de taak deed nog nodig is. Wie AI zelden gebruikt, krijgt die vraag nooit expliciet voorgeschoteld. Wie ermee werkt, elke dag opnieuw.

Belangrijker nog voor wie met mensen werkt: de vrees blijft niet in het hoofd zitten. Doordat het onderzoek dezelfde werknemers over tijd volgt, kan het binnen een persoon vergelijken. Wanneer iemand aangaf dat zijn job minstens enigszins waarschijnlijk zou verdwijnen, scoorde diezelfde persoon in die periode 0,18 standaardafwijking hoger op burn-out, 0,19 lager op jobtevredenheid, 0,20 lager op betrokkenheid, en 4,1 procentpunt vaker actief op zoek naar ander werk.

Wat Belgische werknemers zelf zeggen

Voor België komt het scherpste beeld uit een onderzoek van SD Worx bij 16.500 werknemers en bijna 6.000 HR-managers in zestien Europese landen, gerapporteerd op 4 augustus 2026. Dertig procent van de Belgische werknemers gebruikt AI geregeld voor dagelijkse taken. Een op vier verwacht dat AI een aanzienlijk deel van de huidige taken overbodig maakt, exact het Europese gemiddelde. Bijna twee derde (65 procent) gelooft daarentegen dat AI creativiteit, empathie en kritisch inzicht niet kan vervangen.

De twee cijfers die er voor de mentale gezondheid het meest toe doen, staan verderop in datzelfde onderzoek. 47 procent van de Belgische werknemers vindt dat hun werkgever hen onvoldoende ondersteunt bij de overstap naar AI-gedreven werkmethodes. En slechts 48 procent heeft er vertrouwen in dat hun organisatie AI eerlijk en ethisch inzet, iets onder het Europese gemiddelde van 52 procent. Dat is geen technologieprobleem. Dat is een leidinggevendenprobleem.

De cijfers op een rij

Een eerlijke kanttekening, en die hoort bij elk citaat uit deze tabel: de laatste drie rijen zijn niet aan AI toe te schrijven. Ze beschrijven de ondergrond waarop deze nieuwe stressbron landt. In Nederland steeg het aandeel werknemers met burn-outklachten volgens de Nationale Enquête Arbeidsomstandigheden 2025 naar 21 procent, tegenover 13 procent tien jaar geleden, en 37 procent van de werknemers vindt dat er aanvullende maatregelen nodig zijn tegen werkdruk en werkstress. In België steeg het aantal mensen dat langer dan een jaar arbeidsongeschikt is door depressie of burn-out tussen 2021 en 2025 met 32 procent, volgens de cijfers van het RIZIV. Bij de min-30-jarigen was dat zelfs 61,5 procent. Dit is dus geen rustig systeem waar een nieuwe onzekerheid met gemak bij kan.

De vier manieren waarop AI werkstress verandert

In gesprekken met werkende mensen komt AI zelden binnen als "ik ga mijn job verliezen". Het komt binnen in vier concretere vormen. Ze zijn nuttig om uit elkaar te houden, want ze vragen elk een ander antwoord.

• 1. Tempoverwachting. Wat vroeger een dag mocht duren, mag nu een uur duren, want "je hebt toch AI". De lat schuift mee met het werktuig, dus de tijdwinst wordt nooit rust. Dit is klassieke werkdruk in een nieuw jasje, en het is de meest onderschatte van de vier.
• 2. Zichtbaarheidsdruk. Het gevoel te moeten bewijzen dat je meekan. Wie AI niet gebruikt, vreest achterop te raken; wie het wel gebruikt, vreest dat dat juist aantoont dat de taak automatiseerbaar was. Uit beide richtingen komt dezelfde spanning.
• 3. Deskilling-angst. De stille vraag of je vaardigheid nog van jou is. Wie jarenlang trots was op iets dat een model nu in seconden doet, verliest niet alleen een taak maar een stuk beroepsidentiteit. Dit is de vorm die het dichtst bij verdriet ligt en die het minst wordt uitgesproken.
• 4. Altijd-bereikbaarheid. Werktuigen die nooit slapen, verschuiven de norm voor wanneer een antwoord mag komen. Herstel vraagt een moment waarop je niets meer moet, en dat moment wordt smaller.

Nummer 1 en 4 zijn werkdrukproblemen en horen op de tafel van de werkgever. Nummer 2 en 3 zijn identiteits- en onzekerheidsproblemen, en daarvoor werkt uitleg over de technologie zelden. Die vragen een gesprek over wat je waarde eigenlijk is, en dat gesprek voer je zelden alleen goed.

Waarom verwachte schade echte schade is

Er wordt vaak gedaan alsof onzekerheid pas telt als er iets gebeurt. In de arbeidspsychologie is het al decennia omgekeerd: de verwachting van verlies is een zelfstandige stressbron, met effecten op tevredenheid, betrokkenheid en gezondheid die vergelijkbaar zijn met die van het verlies zelf. De Gallup-analyse hierboven bevestigt dat binnen dezelfde persoon over tijd, wat sterker bewijs is dan een vergelijking tussen verschillende mensen.

Fysiologisch is de reden simpel. Een stressreactie is gemaakt om kort te duren en dan te zakken. Bij een dreiging die niet komt en niet weggaat, zakt ze nooit. Dat is precies het mechanisme dat achter langdurige stress en burn-outklachten zit: niet een enkele zware week, maar maanden zonder herstel. Wie zich elke dag afvraagt of hij over twee jaar nog nodig is, heeft geen acuut probleem. Hij heeft een chronisch probleem.

Wat aantoonbaar helpt (en wat niet)

Het opvallendste resultaat in de Gallup-data is niet dat mensen bang zijn. Het is dat die angst sterk buigt voor gewone leidinggevende kwaliteit. De link tussen frequent AI-gebruik en ontslagvrees ligt 6,8 procentpunt lager bij werknemers die zich met respect behandeld voelen, en 11,1 procentpunt lager bij wie vindt dat de organisatie om zijn welzijn geeft. Dat effect is geconcentreerd bij de dagelijkse gebruikers, dus precies bij de groep met de meeste angst. Bij wie AI zelden gebruikt, maakt goed of slecht leiderschap voor dit gevoel nauwelijks verschil.

Voor werkgevers volgt daaruit iets onaangenaam eenvoudigs: een AI-uitrol is evenzeer een communicatieopdracht als een technische. Wat werkt:

• Zeg expliciet waarvoor AI wordt ingezet en wat het voor de rol betekent, ook als het antwoord "we weten het nog niet" is. Onduidelijkheid wordt altijd ingevuld met het slechtste scenario.
• Voer het gesprek individueel met de mensen die er dagelijks mee werken, niet in een algemene mededeling. Die bereikt precies de groep niet die hem nodig heeft.
• Koppel de tijdwinst niet automatisch aan meer output. Als elke besparing meteen wordt opgegeten, leert iedereen dat sneller werken alleen leidt tot meer werk.
• Kijk naar betrokkenheidscijfers als vroegsignaal. Ze dalen mee met deze angst, meestal voordat iemand er woorden voor heeft.

Voor de werknemer zelf werkt dezelfde logica, maar dan naar binnen. Maak de onzekerheid concreet in plaats van er algemeen over te piekeren: welk deel van je werk verandert echt, welk deel niet, en wat zou je in het slechtste geval doen. Een vaag "misschien ben ik straks overbodig" is onbehandelbaar. "Deze drie taken kunnen verdwijnen, deze vier niet" is een plan.

Wanneer een psycholoog, wanneer een loopbaancoach

Deze twee worden vaak door elkaar gehaald, en dat kost mensen maanden.

Een psycholoog werkt met wat de onzekerheid met je doet: slecht slapen, prikkelbaarheid, het gevoel je waarde te verliezen, piekeren dat niet stopt als je thuiskomt. Ga daarheen zodra de klachten weken aanhouden, zodra je er niet meer van herstelt in het weekend, of zodra je merkt dat je thuis anders bent geworden dan je wil zijn.

Een loopbaancoach werkt met de situatie zelf: welke vaardigheden dragen, wat is het waard om bij te leren, hoe voer je het gesprek met je leidinggevende, en welke stap zou je zetten als de vrees waarheid wordt. Ga daarheen als de klachten meevallen maar de richting ontbreekt.

Veel mensen hebben beide nodig, en dat is geen falen. Het zijn twee verschillende problemen die toevallig dezelfde oorzaak delen. Twijfel je waar je zit, dan geeft de gratis burnout-test of de stress-test je in enkele minuten iets concreets om mee te beginnen.

Wat wij zien bij MentraNova

MentraNova brengt mensen samen met een psycholoog, therapeut of coach op basis van hun verhaal in plaats van een filterlijst. Er staan meer dan 50 specialisten op het platform, er zijn intussen meer dan 150 mensen geholpen, en de gemiddelde beoordeling staat op 4,9. Wat ons in aanmeldingen rond werk opvalt, kwalitatief en zonder dat wij daar cijfers over publiceren: mensen schrijven zelden "ik ben bang voor AI". Ze schrijven dat ze harder werken dan vroeger en minder het gevoel hebben iets af te krijgen, dat ze niet meer weten waar ze goed in zijn, of dat ze 's nachts wakker liggen van een reorganisatie die nog niet is aangekondigd. Pas als je doorvraagt komt de technologie ter sprake, en dan meestal als achtergrond, niet als onderwerp.

Dat is ook de reden waarom wij dit artikel schrijven in plaats van een AI-pakket te verkopen. De klacht waarmee iemand binnenkomt en de oorzaak eronder zijn hier bijna nooit hetzelfde, en dat is precies waarom het uitmaakt bij wie je terechtkomt.

Praten met iemand die dit dagelijks ziet

Vertel in een paar zinnen wat er speelt. Wij matchen je gratis met een gescreende psycholoog, therapeut of loopbaancoach die nu plek heeft, bij jou in de buurt of online. Geen verwijsbrief nodig.

Start je persoonlijke match

Veelgestelde vragen

Bronnen

• Gallup, Christos Makridis: "Using AI More Does Not Reassure Workers, Managers Do", 9 september 2026 (Gallup Panel, 4 meetrondes 2023 tot Q1 2026, bijna 30.000 werknemersobservaties, VS)
• Made in (Mediahuis), Jilke Tielemans: "Een op vier werknemers vreest dat AI taken overbodig maakt", 4 augustus 2026 (onderzoek SD Worx bij 16.500 werknemers en bijna 6.000 HR-managers in 16 Europese landen)
• Arboportaal (Ministerie SZW): "Burn-outklachten onder werknemers blijven toenemen", 20 april 2026 (Nationale Enquête Arbeidsomstandigheden 2025, TNO en CBS)
• RIZIV: Statistieken over arbeidsongeschiktheid door burn-out of depressie, cijfers 2025 (+32% tussen 2021 en 2025; meer dan 2,5 miljard euro uitkeringen in 2024)